Θεωρείτε ότι το αίτημα για διαφάνεια και ειλικρίνεια είναι πιο έντονο από ποτέ στη δημόσια ζωή;  

Το αίτημα για διαφάνεια και ειλικρίνεια στη δημόσια ζωή είναι πάντοτε επίκαιρο και έντονο, διότι πάντοτε εξυπηρετεί την καλύτερη λειτουργία του δημόσιου βίου και διασφαλίζει ορθότερες κοινωνικές σχέσεις και συναλλαγές. Ανέκαθεν υπάρχει το στοιχείο της διαφθοράς στις εκάστοτε κοινωνίες, οπότε ανέκαθεν υπάρχει και το αίτημα για διαφάνεια. Η εγκατάσταση της διαφάνειας ενδεχομένως να φέρει τελικά την ειλικρίνεια. Θα έλεγα ότι επειδή στην πολιτική παίζονται πάντοτε, σε όλες τις κοινωνίες και όλους τους καιρούς, διπλωματικά ή άλλα παιχνίδια διατήρησης ισορροπιών, δεν είναι τόσο εύκολη η αλήθεια και η εξομολήγησή της όσο εμείς μπορεί να φανταζόμαστε. Μπορεί όμως, παρά την απόκρυψη κάποιων αληθειών, μια κοινωνία να βελτιωθεί γιατί υπάρχει ειλικρινής πρόθεση και αγώνας προς αυτήν την κατεύθυνση, ειλικρινής ως προς τα κίνητρα. Έτσι, θα μπορούσαν να ληφθούν μέτρα ευρύτερης διαφάνειας, όπως και να υπάρξει μια ισχυρότερη θεσμική θέσπιση που να αποτρέπει τον άνθρωπο να ρέπει προς την αδυναμία της εξουσίας και της διαφθοράς.

2. 'Ενα ψεύτης έχει περισσότερες πιθανότητες να χρησιμοποιήσει σε μια φράση του τη λέξη "ειλικρινά";

Όχι. Τη λέξη ‘ειλικρινά’ μπορεί εξίσου να την χρησιμοποιήσει κάποιος που αισθάνεται αδικούμενος από κάποια λανθασμένη αμφισβήτηση της αλήθειας του και κάποιος που αποπειράται να παραπλανήσει τον συνομιλητή του.

3. Σε ποιες περιπτώσεις είναι αναπόφευκτο να πούμε ψέμματα;

Σε καμία περίπτωση δεν είναι αναπόφευκτο να πούμε ψέμματα. Το αν θα πούμε ή όχι ψέμματα ή θα αποκρύψουμε την αλήθεια είναι πάντοτε μία επιλογή ελεύθερης βούλησης ακόμα και υπό το κράτος απειλητικών συνθηκών, οι οποίες θα δικαιολογούσαν κατά κάποιο τρόπο το ψεύδος. Παρ’όλα αυτά, δεν είναι ποτέ αναπόφευκτο να πούμε ψέμματα. Είναι πάντοτε ευφικτό να πούμε την αλήθεια (όταν αυτήν την γνωρίζουμε), ανεξαρτήτως με το αν κρίνουμε και με το αυτεξούσιό μας αποφασίσουμε για ικανούς ή όχι τόσο ικανούς λόγους να πράξουμε το αντίθετο, να πούμε, δηλαδή, ψέμματα ή να μην ομολογήσουμε την αλήθεια.

4. Πιστεύετε ότι είναι αδύνατον να μιλάμε τελείως ειλικρινά (κι ότι οι λέξεις είναι αδύνατον να απεικονίζουν όλη την αλήθεια);

Επειδή η απόλυτη αλήθεια είναι μόνο μία και δεν ανήκει στους ανθρώπους, ναί, είναι πιθανό οι λέξεις μας να μην απεικονίζουν ολοκληρωμένα την αλήθεια κυρίως πιο ασαφών ή συναισθηματικών εννοιών. Διότι είναι εύκολο να ξεχωρίσουμε ποιά είναι η αλήθεια και να την πούμε αν κάποιος μας ρωτήσει αν φάγαμε σοκολάτα σήμερα, δεν είναι όμως εξίσου εύκολο να απεικονίσουμε πλήρως την αλήθεια αν μας ρωτήσει κάποιος για τα κίνητρά μας πίσω από μια δύσκολη συναισθηματική απόφαση, όπως π.χ. γιατί χωρίσαμε το ταίρι μας. Αυτό που μας κάνει ειλικρινείς ή μη είναι η πρόθεσή μας να πούμε την αλήθεια και η δέσμευσή μας απέναντι σε αυτό.

5. Πότε λένε συνήθως οι άνθρωποι ψέμματα ακόμα και στον ίδιο τους τον εαυτό;

Οι άνθρωποι μπορούν όντως να λένε ψέμματα ακόμα και στον ίδιο τους τον εαυτό για διάφορους και πολλούς λόγους, όπως, εγωισμός, ανασφάλεια, πόνος ως προς την αποδοχή της αλήθειας, παρανόηση καταστάσεων, συναισθημάτων ή άλλων ανθρώπων, συντήρηση μιας εξιδανικευμένης εικόνας εαυτού, φόβος μήπως η αλήθεια πληγώσει εαυτούς και άλλους, φιλοδοξία, κενοδοξία, ματαιοδοξία, άρνηση μιας σκληρής πραγματικότητας, απόπειρα αποφυγής προσωπικής ευθύνης, συμπλήρωση διηγηματικών κενών, εντυπωσιασμός, αίσθηση ανεπάρκειας, άμυνα απέναντι σε ενδεχόμενη ή βέβαιη απειλή. Γενικά, οι άνθρωποι μπορούμε να πούμε ψέμματα για χιλιάδες λόγους που άλλοτε κρίνονται και βιώνονται ως αγαθοί τω σκοπώ και άλλοτε ως κακόβουλοι.

6. Σύμφωνα με την εμπειρία σας το κάνουν συχνά;

Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι οι άνθρωποι ψεύδονται πολύ συχνότερα απ’ό,τι λένε αλήθεια και πρωτίστως απέναντι στον ίδιο τον εαυτό τους. Δυστυχώς η αποποίηση ευθυνών, η αναλγησία, η έλλειψη αρετών όπως η υπομονή, η συγχώρεση, η συμπόνοια και προς τον εαυτό και προς τον άλλο οδηγούν συχνότερα στη χρήση του ψεύδους. Εξάλλου, ζούμε συχνά για ψεύτικες αξίες, παροδικές, πλάνες και φιλόδοξες που το ψέμμα τις εξυπηρετεί πολύ καλύτερα από την αλήθεια.

7. Για παράδειγμα θα πείτε τι σκέφτεστε ακριβώς όταν μια φίλη σας ζητά τη γνώμη για την καινούργια της κόμμωση;

Εφόσον μου ζητήσει ειλικρινώς τη γνώμη μου, ειλικρινώς θα την καταθέσω, φροντίζοντας ο τρόπος που θα το κάνω να μην βλάψει τη φίλη μου, είτε μου αρέσει (γιατί ένας υπέρμετρος ενθουσιασμός, αν μου αρέσει η κόμμωση, θα μπορούσε να είναι κι αυτός βλαβερός, όσο βλαβερή θα μπορούσε να είναι και μια γκριμάτσα απέχθειας σε περίπτωση που δεν μου αρέσει η κόμμωση). Με γνώμονα τη φροντίδα και την αγάπη για τη φίλη μου, μάλλον θα δώσω τη σωστή, ειλικρινή απάντηση.

8. Ειναι δυνατόν κάτω από αυτές τις συνθήκες να μην πούμε καθόλου ψέμματα; Σε ποιές περιπτώσεις μπορούμε να πούμε ψέμματα για να προστατεύσουμε τον εαυτό μας ή τη σχέση μας με κάποιον άλλο;

Όπως προείπα, ναι, είναι πάντοτε δυνατόν να μην πούμε ψέμματα. Έχουμε ελεύθερη βούληση ως προς το τι ομολογούμε. Τώρα, το αν αιτιολογείται να πούμε κάποιο ψέμμα με σκοπό να προστατεύσουμε κάτι, κάποιον ή μία σχέση, αυτό μπορεί μόνο να συζητηθεί κατά περίπτωση και σίγουρα δεν μπορούμε να κατηγοριοποιήσουμε περιπτώσεις στις οποίες αποδεχόμαστε το ψέμμα και το εντάσουμε στις καλές κι αποδεκτές μεθόδους διαχείρισης σχέσεων ή καταστάσεων. Θα πω εδώ αυτό που λέει ο Απόστολος Πέτρος «η αγάπη καλύπτει πλήθος αμαρτιών» (Α’Πέτρου, 4: 8). Ενόσω λοιπόν το ψέμμα είναι αμαρτία, κακό, γιατί διαβάλει την αλήθεια, αν το κίνητρο για τη χρήση του πηγάζει πράγματι από αγνή αγάπη, τότε θα αιτιολογηθεί, δει δε, αν αυτός που είπε το ψέμμα έχει πλήρη συνειδητότητα της πράξης του, του πιθανού ρίσκου αυτής και επίσης δεν περηφανεύεται για το ότι χρησιμοποίησε το ψέμμα, παρά αισθάνεται συνειδητά ότι θα ήθελε να το έχει αποφύγει.

9. Τι χαρακτήρα έχει κάποιος που λέει ψέμματα; Τι να σημαίνει αυτό για την αυτοπεποίθηση του;

Είναι αυθαίρετο να προσδιορίσουμε έναν συγκεκριμένο χαρακτηρισμό και άρα να ζωγραφίσουμε κάποιον συγκεκριμένο χαρακτήρα για όλους τους ανθρώπους που έχουν πει, λένε ή πρόκειται να πούν ψέμματα. Όπως προανέφερα, ψέμματα μπορεί να πει κανείς για μυριάδες λόγους. Είναι το κίνητρο πίσω από το ψέμμα που οδηγεί στο χαρακτηρισμό και όχι η πράξη του ψεύδους αυτή καθ’εαυτή. Όσον αφορά στην αυτοπεποιήθηση, και επειδή είναι μια διαφορετική έννοια από την αυτοεκτίμηση, θα έλεγα πως κάποιος κατά συρροή ψεύτης και του οποίου τα κίνητρα κρίνονται ως ‘σκοτεινά’ μπορεί παρ’όλα αυτά να έχει μεγάλη αυτοπεποιήθηση, δηλαδή, να πιστεύει στον εαυτό του, στην παντοδυναμία του. Μπορεί ακριβώς και λόγω μιας υπέρμετρης και παθολογικής, ανυπόστατης ουσιαστικά αυτοπεποιήθησης, κανείς να χρησιμοποιεί το ψέμμα σαν ένα από τα πολλά διαθέσιμα μέσα χειραγώγισης των άλλων.

Σε κάποια αντίθετη περίπτωση, όμως, μπορεί ένας πολύ ανασφαλής χαρακτήρας με σχεδόν ανύπαρκτη αυτοπεποιήθηση να καταφεύγει στο ψέμμα για να φουσκώσει ένα ψευδο-εγώ και να δημιουργήσει μια εικόνα εαυτού την οποία να μπορεί αυτός και οι άλλοι να θαυμάζουν. Πάντοτε μια τέτοια τεχνική, είτε χρησιμοποιείται συνειδητά είτε περισσότερο ασυνείδητα, καταρρέει μέσα στον ίδιο της τον εαυτό αργά ή γρήγορα. Η αδυναμία μας και η αλήθεια αυτής μπορεί να μας κάνει πιο λαμπερούς απ’ότι μια μάσκα ψεύδους μέσα στην οποία κινδυνεύει κανείς να εγκλωβιστεί συν το ότι παραμένει η ανησυχία ότι το άτομο δεν αγαπήθηκε για την αλήθεια του, γι’αυτό που πράγματι είναι, αλλά για κάτι που δεν είναι.

10. Αν ρωτάει ο άλλος αν είμαστε καλά και εμείς του απαντάμε "ναι", ενώ είμαστε χάλια, τότε για τι είδους ψέμμα μιλάμε; Δεν πρέπει να λέμε ψέμματα όταν ξέρουμε τι θέλει να ακούσει ο άλλος;

Νομίζω το να πούμε ένα απλό ‘ναι’ για να μην ανοίξουμε μια μεγάλη κουβέντα είτε γιατί δεν μας παίρνει ο χρόνος είτε γιατί αυτό που μας προβληματίζει δεν είμαστε ακόμα σε θέση να το μοιραστούμε, είτε γιατί δεν θέλουμε να φορτίσουμε έναν ήδη επιφορτισμένο με στεονχώριες, για παράδειγμα, συνάνθρωπο, δεν συνιστά κανένα μέγα ψεύδος και μεγάλο αμάρτημα. Όταν όμως το λέμε για να μην εκτεθούμε, για να πουλήσουμε ‘μούρη’ ότι είμαστε καλά ενώ δεν είμαστε, αν το λέμε για να διαβάλουμε μια αλήθεια που έχει προεκτάσεις στη ζωή του συνομιλητή μας, τότε μπορεί και να μην είναι τόσο αθώο αυτό το ‘ναι’. Σε καμμία περίπτωση πάντως δεν συμφωνώ με το να λέμε ψέμματα για να ευχαριστούμε τους άλλους. Κάποια στιγμή η αλήθεια θα διαφανεί και τότε θα τους στενοχωρήσουμε ακόμα πιο μαζικά συν το ότι όταν συνεχώς επιδιώκουμε να απομονώνουμε τους άλλους από αλήθειες που θα πρέπει να διαχειριστούν οι ίδιοι, μόνο και μόνο για να τους ευχαριστήσουμε ή να μην τους δυσαρεστήσουμε, τότε τους στερούμε την ευκαρία να αναλάβουν ενήλικα την ευθύνη του εαυτού τους αλλά και να δουλέψουν με τον εαυτό τους ως προς την ενδυνάμωσή τους για την διαχείριση δυσκολιών ή άλλων θεμάτων. Αυτού του είδους η ‘βοήθεια’ σταδικά αποδυναμώνει αυτόν που προσπαθούμε να προστατεύσουμε, διότι του στερεί τη δυνατότητα να μάθει ο ίδιος να προστατεύει τον εαυτό του.

11. Μπορείτε Α)Να μας δώσετε κάποια παραδείγματα ψεμμάτων που λέγονται από ειλικρινείς ανθρώπους Β)Να χρησιμοποιήσετε ένα παράδειγμα που να μας δείχνει μια διάκριση ανάμεσα στην ειλικρίνεια και την αλήθεια;

Α. Το ν’αποκρύψω στην ηλικιωμένη υπερτασική γιαγιά μου ότι πάει να σπάσει το κεφάλι μου απ’τον πονοκέφαλο, όταν ξέρω ότι την άλλη μέρα θα είμαι καλά ενώ εκείνη δεν θα έχει κοιμηθεί από την ανησυχία και θα έχει ανεβάσει και πίεση δεν συνιστά έγκλημα παρά απόκρυψη μιας αλήθειας που άσκοπα θα πλήγωνε τον άλλο. Το να της αποκρύψω όμως της ίδιας γιαγιάς ότι διαγνώστηκα με καρκίνο κι έχω τρείς μήνες ζωή, θα ήταν τραγικό λάθος για τους προφανείς κι ευνόητους λόγους του ότι της στερώ την ευκαιρία να διαχειριστεί μια κατάσταση, να προετοιμαστεί γι’αυτήν και την ρίχνω σε μια πλάνη που πιθανότατα να την αγχώσει περισσότερο κι απ’την επώδυνη αλήθεια.

Β. Η ειλικρίνεια αφορά στην πρόθεση και στο κίνητρο του ανθρώπου που εκφέρει κάποιο λόγο, ενώ η αλήθεια βρίσκεται στο λόγο αυτό καθ’εαυτό που εκφέρει. Μπορώ να πω μια αλήθεια με ανειλικρινή πρόθεση, όπως, για παράδειγμα όντως να πω στη φίλη μου ότι δεν είναι ωραία η καινούρια της κόμμωση, αλλά να το πω για να την μειώσω, να την στενοχωρήσω, να την ανταγωνιστώ ή ν’αντεκδικηθώ ένα άλλο σχόλιο που εκείνη μου έχει κάνει. Και βέβαια, η πρόταση ‘δεν μου αρέσει η καινούρια σου κόμμωση’ να είναι πράγματι αληθής. Θα μπορούσε είτε πράγματι να μην μου αρέσει η καινούρια της κόμμωση είτε να μου αρέσει. Εδώ, το ψέμμα και η αλήθεια επισκιάζονται από το κίνητρο για το οποίο εκφέρονται στο λόγο, γιατί η σημασία τους είναι δευτερογενής. Αν πάλι η φίλη μου ετοιμάζεται να βγεί με έναν άντρα που της αρέσει εδώ και καιρό και ξέρω πως το να της πω την αλήθεια ότι δεν μου αρέσει και τόσο πολύ η κόμμωσή της θα την κάνει ν’ανησυχεί όλο το βράδυ και η ανησυχία της τελικά, ζωγραφισμένη στο πρόσωπό της, να την ασχημύνει, τότε νομίζω πως θα συγκρατηθώ ως προς αυτήν την αλήθεια μέχρι την επόμενη φορά που θα τη δω και ίσως τότε γλυκά της συζητήσω πως την έχω δεί και με πιο όμορφα μαλλιά στο παρελθόν.